NÁMĚSTÍ JANA PALACHA 2, PRAHA 1

ODBORNÉ PRÁCE > JAZYK > Polské slovesné vazby a jazyková norma

POLSKÉ SLOVESNÉ VAZBY A JAZYKOVÁ NORMA

Michala Stančová

 

Problém slovesných vazeb v polském jazyce, kterému bych tento referát chtěla věnovat, je dosti rozsáhlý a závažný. V polském jazykovém prostředí se mu věnují četné práce. Jsou to např. Cechy składniowe polskiego czasownika Zygmunta Saloniho[1], Składnia współczesnego języka polskiego Saloniho a Marka Świdzińského[2], Innowacje składniowe współczesnej polszczyzny Danuty Butler[3], článek Zbigniewa Gołąba Próba klasyfikacji syntaktycznej czasowników polskich (na zasadzie konotacji) [4]a pak slovníky: Słownik syntaktyczno-generatywny czasowników polskich Kazimierza Polańského[5] a Praktyczny słownik łączliwości składniowej czasowników polskich Stanisława Mędaka.[6]

Téma slovesných vazeb je rovněž častým předmětem zájmů lingvistů zabývajících se kulturou jazyka. Důvodem je poměrně rychlá proměnlivost slovesných vazeb, ale jejich nedostatečná zakotvenost v systému jazyka. Důležitou roli při inovačních procesech sehrává především jazyková norma. Příčiny pohybu jazykové normy lze často jen zřídka vysledovat. Většinou na počátku jistý mluvčí užije inovaci, která je nejprve vnímána jako chyba nebo zvláštnost. Osud inovace je pak rozmanitý, buď zanikne, nebo je akceptována širším okruhem uživatelů, mezi nimi také veřejnými činiteli a mediálními pracovníky. Takovým způsobem narůstá frekvence inovace v mluvených projevech i textech. Vliv na přijetí inovace mají v dnešní době především média.[7]

Jedním z výrazů nadužívaných v oficiálních polských projevech publicistických a administrativních je sloveso postulować ve významu dožadovat se něčeho, vymáhat něco, usilovat o něco. Významově je toto sloveso blízké takzvaným verba optandi, nebo-li slovesům s významem přát si něco: domagać się, żądać, wymagać, prosić, błagać, żebrać. Ale z hlediska syntaktického se od nich úplně odlišuje, protože verba optandi mají rekci s genitivem (żądać, domagać się czego), zatímco sloveso postulować s akuzativem. Slovesa verba optandi měla do 17.století také vazby předložkové: prosić o co, błagać o co, żądać o co. Dnes některá z nich mají dvojí možnou valenci (předložkovou i bezpředložkovou): prosić czego i prosić o co, błagać czego i błagać o co, żebrać czego i żebrać o co, zatímco jiná mají jen jednu možnou vazbu: domagać się czego, żądać czego, życzyć sobie czego, wymagać czego. Protože se sloveso postulować nemůže vázat z genitivem a jeho podobnost s verba optandi je velmi výrazná, uživatelé mu připisují vazbu s akuzativem: postulować o co (někdy s instrumentálem postulować za czym). Přestože jsou obě tyto vazby velmi časté, nezískaly charakter normy.

Další slovesná vazba, která je nadměrně používána v novinách, rádiu a hovorové polštině, je vazba ryzykować czym. Spojuje se nejčastěji s takovými výrazy jako życie, zdrowie, stanowisko, sława (ryzykować życiem, zdrowiem, stanowiskiem, sławą), a nahrazuje tak vazbu ryzykować co, která má významvystavovat nebezpečí, zničení apod. Vazba ryzykować czym přešla do polštiny pod vlivem ruštiny, kde se užívá vazba riskovat´ czem.

Podobně kolísá také vazba regułować ruch, místo které se čím dál častěji používá spojení regułować ruchem, a to na základě analogie se spojením kierować ruchem. Výraz kierować náleží do skupiny sloves s instrumentálovou rekcí: dowodzić plutonem, kierować zespołem, rządzić państwem, rozporządzić swoim czasem, zarządzać hotelem, administrować parafią.  Jelikož slovesa kierować i regulować mají podobný význam co se týče pohybu na cestách, přizpůsobila se i jejich rekce. Jedná se o tzv. kontaminaci, tedy zkřížení dvou formálně odlišných, ale významově shodných vazeb.

Největší potíže se slovesnými vazbami ale mají uživatelé polského jazyka v případě užívání konstrukcí s genitivem. Odráží se to v dotazech zasílaných do jazykové poradny profesora Andrzeje Markowského[8], jejichž převážná většina se týká užívání genitivních a akuzativních vazeb. Čtenáři se ptají, která z nich je správná: pożyczyć pieniędzy nebo pieniądze, bronić siostry nebo siostrę, słuchać matki nebo matkę, używać proszku do prania nebo proszek do prania, przestrzegać przepisów nebo przepisy a bronić swojego zdania nebo swoje zdanie? Odpověď na zmíněné otázky nemusí být tak složitá, pro objasnění je nutné znát zásady užívání genitivu v polštině.

Jednou z nejdůležitějších zásad v polštině je užívání genitivu záporového. Tam, kde v kladné výpovědi stojí vazba předmětu přímého s akuzativem, objevuje se v záporu konstrukce s genitivem, np. Zaobserwowali duże zmiany – Nie zaobserwowali dużych zmian. Jestliže po záporném slovese vystupuje příslovečné určení míry, tak se uplatňuje rovněž vazba genitivní (ačkoli možlivé, ale řídce užívané je postavení příslovečného určení v akuzativu), np. Nie przejechali jeszcze dziesięciu kilometrów/Nie przejechali jeszcze dziesięć kilometrów. Zásada nahrazení akuzativu genitivem po záporu se začíná v poslední době uplatňovat také u intranzitivních sloves, np. Jadwigi nie stać było na kupno samochodu místo Jadwigę nie stać było na kupno samochodu. Důvodem je to, že pro současné polské mluvčí není rozhodující typ předmětu (v tomto případě nepřímý) jako spíše to, že daná věta je záporná. Ačkoli teoreticky správné je v tomto případě užití akuzativu, je možné ho nahradit vazbou genitivní.

Někdy po záporném slovese následuje nejen předmět, ale také infinitiv. V takovém případě je třeba užít vazby genitivní, np. Jeszcze nie zaczął czytać gazet. Jestliže mezi záporným slovesem a předmětem stojí ještě jiný větný člen, tak předmět může být bud´ v akuzativu, nebo v genitivu, np. Nie miał obowiązku poinformować ją o tym przed południem./Nie miał obowiązku poinformować jej o tym przed południem. Genitiv nebo akuzativ může být užit u sloves typu nie sposób, nie żal, nie wstyd (tzv. „czasownik niewłaściwy“), np. Nie sposób przewidzieć takiej sytuacji./Nie sposób przewidzieć taką sytuację. Jen genitiv je ale možné užít ve spojení s výrazy nie można, nie trzeba, nie wolno, np. Nie można tolerować głupoty.

Zásada užití genitivu se netýká jen formálního záporu ve větě, ale vztahuje se i na slovesa s významem negace, která je možné nahradit synonymy se záporem, np. brakować napojów (nie wystarczać), odmawiać wsparcia (nie udzielić), zabraniać palenia (nie pozwalać), zaniechać zemsty (nie chcieć już), zapomnieć dowodu osobistego (nie wziąć), zaprzestać wypytywania sąsiadów (nie kontynuować), zniechęcić do wysiłku (sprawić, że ktoś już nie ma chęci).

Element negace obsahují také slovesa unikać, zaprzestać, zabraniać, zazdrościć, żałować, odmawiać, zapomnieć, zakazać. Většina z nich má zároveň valenci s dativem: odmówić rodzinie pomocy, zabronić pacjentowi palenia, zazdrościć innym sukcesów. S dativem se pojí také sloveso zaprzeczać, u kterého užití genitivu závisí na významu: zaprzeczać komuś czegoś (nie uznawać/nie przyznawać/odmawiać), np. zaprzeczać dziewczynie urody – zaprzeczać komuś (wyrażać odmienne zdanie/kwestionować prawdziwość czyichś słów), np. zaprzeczać twierdzieniom/ pogłoskom.

Další skupinou sloves vyžadujících genitiv jsou slovesa vyjadřující činnost postupnou, mnohoetapovou, np. bronić słusznej sprawy, dochodzić sprawiedliwości, doczekać się godziwej emerytury, dostarczać części zamiennych, dotrwać do końca spektaklu. Velmi bohatou skupinou s genitivní valencí jsou slovesa s významem přání, žádosti, prosby, np. chcieć spokoju, domagać się respektowania prawa, oczekiwać korzystnych zmian, pragnąć poprawy sytuacji, wymagać bezwzględnego posłuszeństwa, żądać eksmisji lokatora, życzyć sobie awansu. Další skupinou sloves s předmětem v genitivu jsou slovesa, z jejichž významu vyplývá, že se týkají jen části toho, k čemu se vztahuje předmět. Jde o slovesa jako dotknąć, skosztować, spróbować, przysporzyć, przyczynić, udzielić, zaczerpnąć, np. Bramkarz dotknął piłki, ale nie chwycił jej nebo Syn przysparza im ciągle kłopotów.

Následující skupiny sloves s genitivní valencí je možné rozdělit na základě jejich slovotvorné struktury, a to konkrétně na slovesa s předponami na-, do- a u-. Slovesa s předponou na- označují činnost opakovanou nebo takovou, při které se něčeho udělá hodně, np. nagotować, napiec, narobić, narozwieszać, naznosić, np. Napiekła pączków na tłusty czwartek. Slovesa s předponou do- vyjadřují zakončení činnosti nebo přidání něčeho někam, np. dojeść, dopić, domknąć, dodać, dolać, np. Dopiliśmy herbaty i wyszliśmy. Slovesa s předponou u- označují, že činnost se netýká celého objektu, np. uchylic, ugiąć, upić. Tato slovesa mohou mít valenci zároveň s akuzativem, np. Uginał kolan przed swoim suwerenem/Uginał kolana przed swoim suwerenem. Předmět v genitivu vyžaduje také mnoho sloves zvratných, np. bać się kary, przestraszyć się psa, wstydzić się swego postępowania, spodziewać się listu. Poslední skupinu reprezentují slovesa s genitivem partitivním, np. przysporzyć trosk, skosztować wina, spróbować ciasta.

Cílem mé práce bylo poukázat na problém slovesných vazeb, a to zejména s přihlédnutím k jazykové normě. Dotazy zasílané do jazykové poradny profesora Markowského svědčí o tom, že polští mluvčí nejsou dostatečně obeznámeni s jazykovou (syntaktickou) normou. Na vině může být silný vliv médií, případně jazykového okolí, kde jsou dané vazby užívány nesprávně. Rozkolísanost jazykového povědomí může být však také způsobena silnou syntaktickou tendencí, podle které se protiklad noremnost – nenoremnost stírá a při popisu syntaktických jevů se proto vyskytuje méně preskripcí než při popisu jazykových jevů nižších rovin. [9]

 

Literatura:

 

Buttler, D.: Innowacje składniowe współczesnej polszczyzny. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1976.

 

Gołąb, Z.: Próba klasyfikacji syntaktycznej czasowników polskich (na zasadzie konotacji). In: BPTJ, 1967, č. 25, str. 1–43.

 

Grzegorczykowa, R.: Wykłady z polskiej składni. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1999.

 

Machová, S.: Syntaktická norma – možnosti jejího poznávání. In: Spisovnost a nespisovnost (zdroje, proměny a perspektivy). Masarykova univerzita, Brno 2004.

 

Markowski, A.: Jak dobrze mówić i pisać po polsku. Reader´s Digest Przegląd, Warszawa 2000.

 

Markowski, A.: Język polski, Poradnik. Wilga, Warszawa 2004.

 

Markowski, A., Kochański, W., Klebanowska B.: O dobrej i złej polszczyźnie. Wiedza powszechna, Warszawa 1989.

 

Markowski, A.: Popularny słownik poprawnej polszczyzny. Wilga, Warszawa 2001.

 

Markowski, A.: Wielki słownik poprawnej polszczyzny. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004.

 

Mędak, S.: Praktyczny słownik łączliwości składniowej czasowników polskich. Universitas, Kraków 2005.

 

Polański, K.: Słownik syntaktyczno-generatywny czasowników polskich. Katowice 1976. 

 

Saloni, Z.: Cechy składniowe polskiego czasownika. Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław 1976.

 

Saloni, Z., Świdziński, M.: Składnia współczesnego języka polskiego. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001.

 

 


  

1 Saloni, Z.: Cechy składniowe polskiego czasownika. Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław 1976.

2 Saloni, Z., Świdziński, M.: Składnia współczesnego języka polskiego. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001.

3 Buttler, D.: Innowacje składniowe współczesnej polszczyzny. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1976.

4 Gołąb, Z.: Próba klasyfikacji syntaktycznej czasowników polskich (na zasadzie konotacji). In: BPTJ, 1967, č. 25, str. 1–43.

5 Polański, K.: Słownik syntaktyczno-generatywny czasowników polskich. Katowice 1976.

6 Mędak, S.: Praktyczny słownik łączliwości składniowej czasowników polskich. Universitas, Kraków 2005.

7 Machová, S.: Syntaktická norma – možnosti jejího poznávání. In: Spisovnost a nespisovnost (zdroje, proměny a perspektivy), Masarykova univerzita, Brno 2004.

8 Markowski, A.: Jak dobrze mówić i pisać po polsku. Reader´s Digest Przegląd, Warszawa 2000.

9 Machová, S.: Syntaktická norma – možnosti jejího poznávání. In: Spisovnost a nespisovnost (zdroje, proměny a perspektivy). Masarykova univerzita, Brno 2004.

 

17. 10. 2006

zpět

Polský institut
Studentská rada
Stránky jsou provozovány
za finanční podpory Studentské rady
Studentského fondu FF UK
a Polského institutu.

Stránky vznikly za finanční podpory
Semináře středoevropských studií
ÚSVS FF UK. Všechna práva vyhrazena.
Programátor: © Marekzprahy 2006
Grafik: © Faxim 2006
Celkem 924492 návštěv, dnes zatím 271 (1 online).