NÁMĚSTÍ JANA PALACHA 2, PRAHA 1

NOVÉ KNIHY: Měnit nebo vyměnit?

Przemysław Czapliński: Polska do wymiany. Późna nowoczesność i nasze wielkie narracje

(W.A.B., Warszawa 2009)


Przemysław Czapliński patří k nejznámějším literárním badatelům, kteří se věnují polské literatuře 2. poloviny 20. století a zejména jejím proměnám po roce 1989. Reflexi nejnovější prózy se věnuje také jako literární kritik. Působí na Univerzitě Adama Mickiewicze v Poznani. Byl členem poroty literární ceny NIKE. Sám získal například cenu nadace Kościelskich. Je autorem knih Ślady przełomu. O prozie polskiej 1976 – 1996 (1997),  Literatura polska 1976-1998. Przewodnik po prozie i poezji (1999, Przemysław Czapliński a Piotr Śliwiński), Wzniosłe tęsknoty. Nostalgie w prozie lat dziewięćdziesiątych (2001), Efekt bierności. Literatura w czasie normalnym (2004), Powrót centrali. Literatura w nowej rzeczywistości (2007). Letos vyšla jeho nová kniha – Polska do wymiany. Późna nowoczesność i nasze wielkie narracje.

Polska do wymiany se vrací k příběhům posledních dvaceti let, vyprávění o polské společnosti v literatuře. Czapliński vychází ze sociologických pozic, nerozpakuje se interpretovat román v politických souvislostech, sahá pro příklady do filmu a dalších uměleckých oblastí. Po pádu komunismu ztratily na síle všechny „velké“ příběhy, nahradily je osobní mikrosvěty, například tzv. literatura malých vlastí, ke slovu se dostaly opomíjené menšiny, literatura se decentralizovala. Polský badatel, jak konstatuje v jedné z prvních recenzí knihy Kinga Dunin (Inaczej, czyli tak samo, Dwutygodnik.com), ale v hledá nové velké příběhy, které by zasahovaly celou společnost a dotýkaly se aktuálních témata, nacházely jednotu v různosti. Romány, jež by se staly událostí, podněcovaly diskusi, měnily a zkoumaly nejen hranice narativní a jazykové, ale i společenský diskurs, způsob vnímání vlastní identity. Czaplińského studie a úvahy staví jako vždy především na vnímavém a pozorném čtení, ale také čtivém stylu a neotřelých pohledech na literaturu. Už proto stojí Polska do wymiany za naši pozornost.   

 

„Koniec PRL-u i początek nowej rzeczywistości to zatem czas, gdy sądziliśmy – czując, że nasz sąd ma mocne podstawy – iż polityczne oddzieli się od estetycznego, że estetyka stanie nad etyką, że literatura odzyska swoją autonomię i będzie się rządziła swoimi prawami. W takim raju książkowej niezależności, myśleliśmy, sztuka będzie mogła oczywiście wybierać dla siebie zachowania przynależne sferze politycznej, będzie mogła zajmować stanowiska ideowe, przybierać formy interwencyjne, wszystko to jednak przestanie być kwestią przymusu. I rzecz charakterystyczna: kiedy w połowie lat dziewięćdziesiątych pojawiły się – zrazu rzadkie – określenia typu: „powieść zideologizowana” czy „dzieło mocno upolitycznione”, ich wydźwięk był zdecydowanie deprecjonujący . Okazywało się więc, że twórca niby jest wolny, zatem może wybierać zaangażowanie, lepiej jednak, aby tego nie robił. Formy upolitycznienia sztuki wydawały się z perspektywy odzyskanej wolności mało ważne, nieistotne, śmieszne, groźne – ale zawsze obce porządkowi artystycznemu. Po co bowiem literaturze zajmować się polityką, skoro historia – w polskiej historiozofii – dobiegła swego końca i reszta procesu dziejowego będzie rezultatem spokojnych negocjacji społeczeństwa z demokratycznie wybranymi władzami?“ (Fragment kapitoly Polityka i erotyka. Powieść o władzy w czasach demokracji)

 

„Próba wypracowania nowych narracji skończyła się czymś w rodzaju backlashu, odbicia z powrotem. Nie powiodło się zadanie stworzenia narracji, która mieściłaby w sobie większą różnorodność, a jednocześnie tworzyła harmonijną całość. Nie udało się – co mogłoby stanowić inne rozwiązanie – doprowadzić do sytuacji, w której wymieniamy się rozmaitymi, równocennymi narracjami. Nowa jedność społeczeństwa – jak twierdzi Czapliński – została „zatruta niesolidarnością wobec grup i osób słabszych”. I oto okazuje się, że nasza opowieść o Polsce domaga się kolejnej, radykalnej zmiany. (…) Marzenie Czaplińskiego o jedności społecznej, chociażby w wymiarze symbolicznym, wydaje mi się utopijne. Społeczeństwo to zawsze także antagonizmy i sprzeczności, a brak jednoczącej wszystkich narracji nie musi oznaczać jego klęski. Nie do końca podzielam pesymizm autora. Jeśli nawet historia zawróciła, to na wyższym poziomie. Powiedzmy, że mamy tu do czynienia ze spiralą, jak u Vico. A więc nie backlash, jak chce Czapliński, lecz ricorso – z tendencją do rozwoju, zmiany i postępu.” (Kinga Dunin: Inaczej, czyli tak samo)

 

Celou recenzi najdete zde

 

-lk-

27. 04. 2009

zpět

Polský institut
Studentská rada
Stránky jsou provozovány
za finanční podpory Studentské rady
Studentského fondu FF UK
a Polského institutu.

Stránky vznikly za finanční podpory
Semináře středoevropských studií
ÚSVS FF UK. Všechna práva vyhrazena.
Programátor: © Marekzprahy 2006
Grafik: © Faxim 2006
Celkem 880667 návštěv, dnes zatím 112 (2 online).