NÁMĚSTÍ JANA PALACHA 2, PRAHA 1

NOVÉ KNIHY: Polský strach i odvaha

Dnes se podíváme na horkou novinku krakovského vydavatelství Znak (Społeczny Instytut Wydawniczy Znak). Vzniklo v roce 1959 a od svých počátků spolupracovalo s opozicí, církví a osobnostmi spojenými s časopisem Tygodnik Powszechny. Prvním redaktorem se stal zakladatel prof. Jacek Woźniakowski, pod jeho vedením se nakladatelství soustředilo na katolickou a filozofickou literaturu, později přibyly také tituly historické nebo politologické. Po roce 1989 se rozšířila nabídka polské i zahraniční poezie a prózy. Mezi nejdůležitější autory nakladatelství patří zesnulý básník Czesław Miłosz nebo esejista Ryszard Kapuściński, Znak publikuje také texty katolických autorů: papeže Jana Pavla II. nebo kardinála Stefana Wyszyńského, básníka a kněze Jana Twardowského a filozofa a „kaplana Solidarności“ Józefa Tischnera. Snahu otvírat i nepříjemné problémy a provokovat polskou veřejnost potvrdil Znak v lednu tohoto roku: vydal knihu polsko-amerického historika  Jana Tomasze Grosse, která vzbudila emoce už při své americké premiéře v roce 2006 (Anti-Semitism in Poland after Auschwitz: An Essay in Historical Interpretation.)

 

Jan Tomasz Gross:  Strach. Antysemityzm w Polsce tuż po wojnie. Historia moralnej zapaści.

(Znak, Kraków 2008)

 

Po studii o masakru 1 600 Židů v polském městečku Jedwabne 10. července 1941 (Sąsiedzi. Historia zagłady żydowskiego miasteczka), která polskou veřejnost šokovala obviněním z napomáhání ve vyhlazování Židů, se Gross vrátil ke stejnému tématu v knize Strach. Tentokrát se věnoval poválečnému polskému antisemitismu a pogromu v Kielcích. Americký historik polského původu, mluví o protižidovském zaměření Polska jako o dědictví meziválečné nacionalistické strany Romana Dmowského, netoleranci dává za vinu i katolické církvi. Také komunistická vláda pokračovala podle něj v tvrdých protižidovských opatřeních, i když tajně. Gross ale obviňuje i polskou společnost, poukazuje na nechuť a nepřátelství, se kterým se setkali Židé, kteří přežili holocaust a vrátili se domů. Strach Židů z návratu, ale především strach Poláků z vlastní historie, strach z pravdy, to se snaží autor tematizovat ve své knize. Nebojí se přitom nejdrastičtějších popisů a také ostrých závěrů. O kontroverzním přijetí svědčí fakt, že Sousedy čekala nejen vlna odmítnutí, ale i nominace na cenu Nike. Strach kritizovala katolická církev, odsoudila ho polská vláda, esejistický přístup, který vede k zobecňování a zkreslování faktů, se nelíbil řadě publicistů. Historici nejčastěji upozorňovali na metodologické chyby. I přesto ale řada osobností oceňuje odvahu autora a hlavně potřebnost debaty o polském antisemitismu. Na portálu deníku Gazeta Wyborcza se Strachu věnují dr. hab. Paweł Machcewicz, profesor univerzity Mikołaja Kopernika v Toruni a pracovník IPN, a Konstanty Gebert, publicista, novinář a šéfredaktor židovského časopisu Midrasz. Pokusili se objektivně odpovědět na otázky, které Gross Polákům klade, zhodnotit faktické chyby i přínos publikace. Ocenili především otevření diskuse, která ovšem pokračuje už od vydání Sousedů, poukázali ale na příliš expresivní a radikální styl autora, nahrávající jeho oponentům.

 

Paweł Machcewicz:

„Poprzez generalizację, ostry język, konfrontacyjność Gross osłabia przekaz swojej książki zawarty we wstrząsającej części faktograficznej opisującej powojenny antysemityzm. W dużej mierze jest to obraz prawdziwy i przygnębiający. Nie ma potrzeby, by go wyostrzać ocenami, które będą przez wielu odrzucane. Odpowiedzi na książkę Grossa koncentrują się na jego wyostrzonych ocenach. Szkoda, że przy okazji odrzuca się to, co w tej książce jest najważniejsze. Gross niepotrzebnie ułatwia zadanie swoim przeciwnikom, którzy pod pozorem jego zbyt radykalnych sądów czy sformułowań rzeczywiście budzących sprzeciw będą starali się dowieść, że w Polsce po wojnie nie było antysemityzmu.“

 

Konstanty Gebert:

„Nigdy nie dowiemy się, jak powszechna była współpraca polskiej społeczności z okupantem w kwestii żydowskiej. Polski mit narodowy zapamiętał to zupełnie inaczej, niż pisze Gross. Bardzo dobrze, że Gross ten mit „nas niewinnych” podważa. Z drugiej strony wszystkie relacje ukrywanych i ukrywających podkreślają, że trzeba było się bać każdego sąsiada. Tego doświadczenia sobie nie zmyślili. Pytanie, czy doświadczenie całkowicie wiernie odzwierciedla rzeczywistość. Postawa zakładająca, że wszyscy są wrogami z wyjątkiem tych kilku osób, które pomagają, zwiększała szanse na przetrwanie. Jeśli ktoś był bardziej ufny, to miał większe szanse stracić życie i jego głosu nie usłyszymy.“

 

Joanna Tokarska-Bakir:

„Czy pod adresem książki mogę wysunąć jakiś faktyczny zarzut? Przychodzi mi do głowy tylko jeden. Ta książka, podobnie jak sama rzeczywistość, ociera się o sadyzm. Niektórych świadectw nie można w sobie pomieścić.
Amery twierdził, że bólu, którego się zaznało, nie można przekazać inaczej, jak tylko powtórnie go zadając. Na tym polega niebezpieczeństwo literatury historycznej, jaką uprawia Gross. Aby pewne rzeczy wypowiedzieć, trzeba przezwyciężyć własny i cudzy odruch cofnięcia się przed bólem.“

 

Kard. Stanisław Dziwisz, metropolita krakowski

„Należałoby bardziej starannie patrzeć na intencje autorów książek i decydować ostrożniej o ich druku w imię odpowiedzialności za dobro, któremu na imię Polska. Waszym zadaniem jest krzewienie prawdy o historii, a nie budzenie demonów antypolskości i antysemityzmu jednocześnie. Wydawnictwo mogłoby wykazać się większą uwagą w doborze lektur przedstawianych polskiemu czytelnikowi. Chrześcijańskie źródła, z których wypływa wasza wydawnicza przeszłość, do tego zobowiązują.“

 

Gazeta Wyborcza o Strachu

 

Lucie Kněžourková

21. 01. 2008

zpět

Polský institut
Studentská rada
Stránky jsou provozovány
za finanční podpory Studentské rady
Studentského fondu FF UK
a Polského institutu.

Stránky vznikly za finanční podpory
Semináře středoevropských studií
ÚSVS FF UK. Všechna práva vyhrazena.
Programátor: © Marekzprahy 2006
Grafik: © Faxim 2006
Celkem 923388 návštěv, dnes zatím 20 (3 online).